Станом на сьогодні у нас: 141825 рефератів та курсових робіт
Правила Тор 100 Придбати абонемент Технічна підтримка
Скористайтеся пошуком, наприклад Реферат        Грубий пошук Точний пошук
Вхід в абонемент



Waldemar Maziarczyk

Waldemar Maziarczyk

ZAMOSC W OKRESIE WOJNY POLSKO - BOLSZEWICKIEJ 1920 R.

(REAKCJE SPOLECZNE NA WYDARZENIA FRONTOWE)

Powstanie niniejszego artykulu ma scisly zwizek z zainteresowaniami i mozliwosciami badawczymi autora. Od wielu lat ze wzglзdu na charakter pracy zawodowej ma on bezposredni dostзp do zrфdel historycznych dotyczcych rodzinnego miasta. Mozliwosc zaprezentowania, co prawda, bardzo krфtkiego odcinka jego dziejфw mieszkancom dalekiego Tokmaku stala siз nieodpart. pokus. Skonstruowanie naukowego tekstu, ktфry miescilby siз w ramach tematycznych obecnej konferencji bylo mozliwe dziзki faktom majcym miejsce w miesicach letnich 1920 r. Wydarzenia wojny polsko - sowieckiej rozrywajece si wowczas w Zamosciu i jego okolicach splotly si na krotko z droge zyciowe Marka Danilowicza Bezruczko, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli Narodu Ukrainskiego w XX wieku. Ukazanie obrazu miasta, w ktorym z koniecznosci przebywal podczas slynnej ofensywy I Armii Konnej Siemiona Budionnego, pozwala poszerzyc spojrzenie na biograf! dowodcy 6 Dywizji Strzelcow Siczowych i uzupelnic je istotnymi szczegolami.

Postac generala Marka Bezruczko jest dosyc dobrze znana polskim historykom, ktorzy skoncentrowali zainteresowania i badania na wojnie polsko - sowieckiej i stosunkach polsko - ukrainskich w XX wieku. Rola, jake odegral podczas obrony Zamoscia w dniach 28 - 31 sierpnia 1920 r. przed oddzialami Armii Czerwonej jest rowniez szczegolowo przez nich odnotowana. Dorobek wiedzy na temat operacji wojskowych, ktore utarlo si nazywac ofensywy znad Wieprza, a zatem takze bitwy o Zamosc i calkowitego rozgromienia armii konnej Budionnego pod Komarowem w dniu 31 sierpnia jest znaczny. Wydaje si wobec tego celowa propozycja ukazania znanych wydarzen z punktu widzenia mieszkancow miasta, ktoremu przez trzy sierpniowe dni 1920 r. przyszlo pelnic rol atakowanej ze wszystkich stron twierdzy. Ich zachowanie i charakterystyczne reakcje na zagrozenie utraty zdrowia, zycia, czy chocby wlasnego mienia zostaly przez autora zrekonstruowane na podstawie zapisow akt miejskich przechowywanych w Archiwum Panstwowym w Zamosciu. Zawarte tam przekazy uzupelniono dotychczas niepublikowanymi materialami o charakterze wspomnieniowym i literature historyczn.

Obrona Zamoscia w 1920 r. kojarzona jest zazwyczaj ze znanymi w jego dziejach kolejnymi oblzeniami i wymieniana jako ostatni wyczyn tego miasta w roli twierdzy wojskowej. Na Zamosciu rzeczywiscie ciezy balast doswiadczen militarnych, ktore stanowie nieco sztuczne, ale wygodne metod periodyzacji jego dziejow. Juz w roku 1580, gdy powstal akt fundacyjny miasta, jego pomyslodawca i zalozyciel, kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski, zakladal, ze bdzie ono fortece nie do zdobycia i otoczyl go wzorowo zaprojektowanymi murami obronnymi. Jako twierdza bastionowa Zamosc wypelnial swoje rol zaliczajec jeden po drugim zwycisko odpierane ataki. Wyrazne cezure w jego dziejach jest rok 1821. Z obronnego, prywatnego miasta i reprezentacyjnej rezydencji rodziny Zamoyskich przeksztalcono go w twierdzy rzedowe owczesnego Krolestwa Polskiego i uczyniono typowym dla tamtego okresu obiektem militarnym. Zmodernizowano fortyfikacje, najbardziej okazale gmachy, jak palac Zamoyskich, budynek slynnej niegdys Akademii, ratusz i niektore koscioly zaadaptowano na koszary lub magazyny, a zycie ludnosci cywilnej podporzedkowano przepisom wojskowym. Do 1831 r. w Twierdzy „Zamosc" stacjonowal garnizon polski armii autonomicznego Krolestwa Kongresowego, nastpnie jednostki rosyjskich sil zbrojnych. W 1866 r. specjalny ukaz cara Aleksandra II zlikwidowal Twierdzy, co oficjalnie przywrocilo jej charakter normalnego organizmu miejskiego i pozwolilo na rozwoj. W XX wiek wszedl jednak Zamosc z olbrzymim bagazem zaleglosci gospodarczych i kulturalnych. Nadrabianie strat az do wybuchu I wojny swiatowej podlegalo wszelkim ograniczeniom, jakie od upadku powstania styczniowego stosowal administracyjno - policyjny aparat carski wobec terenow tak zwanego zaboru rosyjskiego. Dotkliwy, szczegolnie we wschodniej jego czsci, ucisk rusyfikacyjny dotknel rowniez Zamoscia. Wybuch wojny w 1914 r. spowodowal przelom polegajecy na uniemozliwieniu realizacji planow wynaradawiania Polakow. W nastpnym roku pod wplywem austriacko - niemieckiej ofensywy w Galicji Rosjanie na stale opuscili miasto ewakuujc urzdy i instytucje wraz z archiwami i calym majtkiem. Do 1918 r. na Zamojszczyznie trwala okupacja austrowgierska. Jej ramy pozwalaly jednak na pewien zakres swobod. Przywrocono polski jzyk urzdowy, zezwolono na tworzenie polskich szkol i stowarzyszen, tolerowano coraz odwazniejsze przejawy dzen do odzyskania niepodleglego panstwa. Latem 1918 r. w Zamosciu przeprowadzono pierwsze wolne wybory do Rady Miejskiej, a niespelna trzy miesice pozniej, 2 listopada, miasto bylo wolne.

Obraz miasta, ktore w 1920 r. ujrzal wysokiej rangi oficer armii Ukrainskiej Republiki Ludowej, pulkownik Marko Danilowicz Bezruczko, przedstawial si oplakanie. Potwierdzic to moze jeden z najbardziej pesymistycznie brzmicych dokumentow, na jaki natrafiono w aktach Magistratu, a mianowicie, sporzdzone juz po odparciu bolszewickiego natarcia sprawozdanie architekta powiatowego opisujce fatalny stan budynkow i wymieniajce niemal. list niezbdnych nakladow remontowych. Najwikszy wplyw na nienajlepszy stan utrzymania zabudowy miasta mialy zaleglosci inwestycyjne z okresu, kiedy bylo ono twierdz. Brak dbalosci ze strony wladz wojskowych o podstawowe potrzeby infrastrukturalne przyniosly wtedy miastu wiksze szkody niz konsekwencje wystpowania w roli przyfrontowego osrodka w czasie I wojny swiatowej. Okazala architektura w obrbie dawnych murow obronnych przypominala wprawdzie o dawnej swietnosci grodu, ale byla ona juz tylko namiastk. tego, czym zachwycala w przeszlosci. Cale bowiem bogactwo wystroju wikszosci obiektow zniszczono, gdy dostosowywano je do wymogow koszarowego stylu. Mimo planow wladz samorzdowych, ktore poczynajc od 1918 r. snuly ambitne plany rozwoju, w Zamosciu nie bylo ani kanalizacji, ani wodocigow. Najwiksz inwestyj zrealizowan. olbrzymim wysilkiem finansowym pod koniec 1919 r. bylo uruchomienie elektrowni, ktora zaopatrzyla mieszkancow w energi elektryczn i pozwolila oswietlic ciemne dotychczas ulice. Dziki powstalym w czasie I wojny liniom kolejowym Zamosc posiadal polczenie z Lublinem, Lwowem i Wlodzimierzem Wolynskim. Glown siec drogow. stanowily szosy do Bilgoraja, Krasnegostawu oraz nieutwardzony trakt do Hrubieszowa. Funkcjonowaly poczta i telegraf.

Zamosc byl w trudnej sytuacji gospodarczej. Mimo to, wsrod ssiednich miast wyroznial si wielkosci. oraz znaczeniem administracyjnym i kulturalnym. Mialy tu siedzib wladze, instytucje i organizacje majce duze znaczenie lokalne, ale tez wykraczajce zasigiem oddzialywania daleko poza granice powiatu, ktorego byl stolic.. Wsrod urzdow administracji rzdowej i municypalnej nalezy wymienic Starostwo, Magistrat, Sejmik Powiatowy i Rad Miejsk. Dzialal Sd Okrgowy, dwa Sdy Pokoju, istnial Urzd Rejentalny i Prokuratoria. Wedlug danych statystycznych, ktorymi dysponowal Zarzd Miasta w 1919 r., Zamosc w swoich administracyjnych granicach liczyl ogolem 20143 mieszkancow w tym 11793 Polakow, 8305 Zydow i 45 Rosjan, a jego powierzchnia liczyla okolo 5000 morgow . Poniewaz nie bylo zadnego wikszego przemyslu, ludzie trudnili si handlem i rzemioslem, a osiedleni na rozleglych przedmiesciach, rolnictwem. W rejestrach Magistratu odnotowano w tym czasie dwadziescia nieduzych zakladow glownie przemyslu spozywczego. Z zestawienia wynika, ze najwikszymi byly klinkiernia zatrudniajca 80 robotnikow i cegielnia, w ktorej pracowalo 40 osob. Oprocz tego, w Zamosciu byly dwa browary, trzy mlyny, trzy olejarnie, trzy wytwornie wody gazowanej, fabryki mydla, swiec, octu, trzy zaklady produkcji i naprawy narzdzi rolniczych oraz elektrownia.

Na uwag zasluguj. osignicia w pracy oswiatowej i kulturalnej. Interesujcy nas okres stanowil dopiero trudny pocztek w tych dziedzinach, poniewaz poziom edukacji zamojskiej spolecznosci byl niski, a fakt, iz pod koniec wojny tylko polowa umiala pisac, uswiadamia ogrom zadan. Dziela naprawy deformacji podjla si nieliczna, ale bardzo aktywna elita inteligencji . Byli to miejscowi lekarze, prawnicy oraz ci, ktфrzy w okresie tworzenia siз struktur administracyjnych niepodleglego panstwa naplynзli do Zamoscia, aby uzupelnic braki kadrowe. Nieocenione znaczenie mialo to, ze juz w 1920 r. w dwфch gimnazjach, dwфch seminariach nauczycielskich i piзciu szkolach powszechnych pracowali nauczyciele w wiзkszosci z pelnymi kwalifikacjami nauczycielskimi, a w zyciu miasta obecnosc swe zaznaczyla ukazujeca siз prasa. Czolowe pozycjз wsrфd ukazujecych siз tytulфw zajmowala „Teka Zamojska", ambitny i stojecy na wysokim poziomie miesiзcznik o profilu naukowym, redagowany przez regionalne wydawnictwo Ksiзgarnia Polska. Znakomicie przygotowane artykuly uczonych z liczecych siз w kraju osrodkфw akademickich rozpoczзly na jej lamach seriз dyskusji na temat historii Zamoscia. Organizatorami przedsiзwziзcia byli trzej bracia: Jфzef, Stefan i Zygmunt Pomaranscy.

Rok 1920 byl brzemienny w wazne wydarzenia militarne. Echo walk na terytorium rozpadajecego siз Cesarstwa Romanowфw nie omijalo mieszkancфw Zamoscia. Cieszec siз z nie tak dawno wywalczonej niepodleglosci zyli w cieglej niepewnosci o trwalosc osiegniзtego w 1918 r. sukcesu. Przyzwyczaili siз do bez przerwy obecnego w miescie wojska i zaostrzonych przepisфw. Obszar Zamojszczyzny lezal przeciez w bezposredniej stycznosci z Ukraine, gdzie trwaly walki. Bylo tez jasne, ze interesy biorecych w nich udzial panstw i osrodkфw politycznych nie zostane zaspokojone bez udzialu Polski, ktфra w krwawy konflikt wschodni byla zaangazowana juz w chwili zalamania koalicji panstw centralnych. W kwietniu 1920 r. po zawarciu sojuszu z rzedem Semena Petlury rozpoczзla ofensywз na kierunku kijowskim w celu wyparcia bolszewikфw z Ukrainy. Nie wdaj ec siз w szersze rozwazania na ten temat, bo odbiega on za daleko poza ustalone ramy, nalezy zauwazyc, ze spoleczenstwo Zamoscia z wielke przychylnoscie graniczece z patriotycznym uniesieniem odnioslo siз do decyzji Naczelnika Panstwa, Jфzefa Pilsudskiego i odnoszonych sukcesфw frontowych. W dniu 7 maja Rada Miejska wyslala do jego siedziby w Belwederze telegram gratulacyjny ze slowami: „...Wielkiemu Wodzowi bohaterskich wojsk naszych w dniu zwyciзstw rozslawiajecych potзgз Narodu Polskiego Rada miasta Zamoscia sle wyrazy holdu i czci...". Przejawem poparcia politycznego dla rzedu bylo ochotnicze wstзpowanie do wojska. Drobniejsze gesty wyrazajece solidarnosc z armie, jak na przyklad ufundowanie z miejskiego budzetu sztandaru dla zalogi pociegu pancernego „Jeneral Listowski" czy obdarowanie orkiestry 1 pulku szwolezerфw instrumentami muzycznymi znajdujecymi siз w Ratuszu, podnosily wiarз w zwyciзstwo. Spektakularnym wyczynem popisala siз mlodziez szkolna i harcerze, ktфrzy w duzej liczbie odpowiedzieli potrzebie chwili. Zmobilizowani przez nauczycieli i opiekunфw druzyn harcerskich pelnili sluzbз w newralgicznych punktach poleczen komunikacyjnych powiatu zamojskiego, a starsi wiekiem chlopcy wzorem swych ojcфw wstзpowali dobrowolnie w szeregi wojska.

Gdy w czerwcu


Сторінки: 1 2